Dawna Legnica. Nauka, kultura, społeczeństwo
Czy wiesz, że budynek I LO to miejsce, gdzie maturę pisał przyszły laureat Nagrody Nobla, a orkiestra z Akademii Rycerskiej dała początek dzisiejszej Filharmonii Berlińskiej? Legnica to nie tylko mury i zabytki, ale przede wszystkim ludzie, którzy zostawili tu swój namacalny ślad w strukturze katedralnych cegieł, nutach festiwalu Cantat czy prawie fizycznym zapisanym na plastycznej makiecie placu Słowiańskiego.
Ta trasa turystyczna to gotowy plan spaceru, który łączy kropki na mapie miasta z biografiami jego najciekawszych mieszkańców. Od średniowiecznych astronomów po powojennych społeczników, poznaj Legnicę przez historie, które wydarzyły się tu naprawdę.
Heinrich Wilhelm Dove (1803–1879)
Plac Słowiański (budka meteo) Fizyk, naukowiec, twórca klimatologii porównawczej i jej zastosowania w rolnictwie
Urodził się w Legnicy w rodzinie kupieckiej z tradycjami sięgającymi XVII wieku. Był uczniem tutejszej Akademii Rycerskiej, którą ukończył ze szczególnym wyróżnieniem w 1821 roku. W 1892 roku jego nazwiskiem nazwano jedną z legnickich ulic – obecną ul. Tadeusza Kościuszki. Odkrył tak zwane prawo Dove’a mówiące o zawirowaniach wiatru, według którego ciepłe i zimne masy powietrza osiągają ruch wirowy wskutek siły odśrodkowej wywołanej przez ruch obrotowy Ziemi. Tym samym stał się prekursorem nowoczesnych badań nad cyklonami. Otworzył sieć stacji obserwacji pogody w Prusach, przyczynił się do powstania telegraficznego systemu przekazywania informacji meteorologicznych, a fizyce podarował aparat polaryzacyjny oraz fotometr.
Za swoje ogromne zasługi naukowe został mianowany Wicekanclerzem Klasy Pokojowej Orderu Pour le mérite, a jego nazwisko jako członka widniało w prestiżowych akademiach nauk między innymi w Berlinie, Monachium i Sankt Petersburgu.
Witelon (ok. 1230 – przełom XIII/XIV w.)
Katedra św. Apostołów Piotra i Pawła w Legnicy Jeden z najwybitniejszych uczonych średniowiecznej Europy, fizyk, matematyk i filozof, prekursor nowoczesnej optyki
Urodził się najprawdopodobniej na terenie księstwa legnickiego, a jego życie i działalność wpisują się w okres intensywnego rozwoju trzynastowiecznej nauki. Po studiach w Paryżu i Padwie powrócił na Śląsk i pozostawał związany z otoczeniem książąt legnickich. Katedra św. Apostołów Piotra i Pawła była prawdopodobnym miejscem jego działalności duszpasterskiej i intelektualnej. Jego najważniejszym dziełem jest traktat „Perspectiva”, w którym łączył matematykę, fizykę i filozofię. Analizował w nim zjawiska związane z widzeniem, światłem i percepcją, a jego badania obejmowały m.in. prawa odbicia i załamania światła, budowę oka oraz psychologiczne aspekty percepcji wzrokowej.
Choć działał w skali europejskiej, jego korzenie były silnie związane ze Śląskiem, a legnicki dwór książęcy sprzyjał rozwojowi nauki i kontaktom międzynarodowym.
Kaspar Schwenckfeld (1489–1561)
Szkoła przy kościele św. Piotra i Pawła Myśliciel, teolog, jedna z najważniejszych postaci intelektualnych XVI-wiecznej Legnicy
Urodził się w Osieku koło Lubina, ale już jako młody człowiek kształcił się w Legnicy w szkole przy kościele św. Piotra i Pawła. Po studiach na uniwersytetach m.in. w Kolonii i Lipsku powrócił na Śląsk i rozpoczął działalność religijną właśnie w Legnicy, która stała się głównym ośrodkiem jego aktywności. To tutaj głosił kazania, prowadził polemiki teologiczne i rozwijał własną, niezwykle oryginalną doktrynę religijną. Sprzeciwiał się zarówno katolicyzmowi, jak i części doktryny luterańskiej. Postulował religię bardziej duchową, odrzucającą materialne formy kultu i instytucjonalność Kościoła. Dzięki jego działalności Legnica stała się jednym z ważniejszych ośrodków myśli reformacyjnej w Europie Środkowej.
Działał przy wsparciu księcia legnickiego Fryderyka II, co pozwoliło mu stworzyć lokalną wspólnotę religijną oraz sprowadzić do miasta drukarza – postać kluczową dla rozpowszechniania jego idei.
Jerzy Liban (1464 – po 1546)
Akademia Rycerska (lutnia Libana na Cantacie) Wybitny, wszechstronny humanista, filolog, teoretyk muzyki, pedagog, wydawca i kompozytor
Pochodził prawdopodobnie z niemieckiej rodziny Weihrauch, lecz pracą i życiem związał się z Polską, czując się Polakiem i nazywając język polski mową ojców. Początkowe wykształcenie zdobył w Legnicy w szkole kolegiackiej przy kościele św. Piotra i Pawła, a następnie studiował w Akademii Krakowskiej oraz w Kolonii. Wydał kilkanaście prac poruszających zagadnienia filologii, filozofii, historii, medycyny, prawa, teologii i muzyki. Napisał dwa traktaty poświęcone wyłącznie muzyce: „De accentuum ecclesiasticorum exquisita ratione”, do którego dołączył m.in. polifoniczny, czterogłosowy utwór „Ortus de Polonia” poświęcony św. Stanisławowi, oraz „De musicae laudibus oratio”. Jego dzieła odznaczają się kunsztem ówczesnej techniki kompozytorskiej i zajmują ważne miejsce w kulturze polskiego i europejskiego renesansu.
Lutnia imienia Jerzego Libana z Legnicy stanowi główną nagrodę Legnica Cantat, jednego z najstarszych konkursów chóralnych w Polsce, a jego imieniem nazwano także ulicę w centrum miasta.
Karl Abraham von Zedlitz (1731–1793)
Akademia Rycerska Baron pruski, królewski minister stanu, minister sprawiedliwości oraz minister do spraw kościoła i szkół, reformator oświaty
Zasłynął jako autor oraz krzewiciel idei rozwoju pruskiego szkolnictwa średniego za rządów Fryderyka II Wielkiego. Był zwolennikiem i przyjacielem filozofa Immanuela Kanta, którego założenia wprowadzał w szkołach. W latach 1788–1789 pełnił funkcję dyrektora i reformatora Akademii Rycerskiej w Legnicy, która była wówczas bardzo nowatorska w zakresie i metodach nauczania. Wypełniając wskazania króla, dążył do zerwania z mechanicznym wkuwaniem niepotrzebnych informacji na rzecz kształcenia umiejętności myślenia i kształtowania charakteru. Przyczynił się do przestawienia oświaty na nowe, neohumanistyczne i oświeceniowe tory, wprowadzając szkolnictwo średnie w europejski krąg elit. W 1788 roku wprowadził dzisiejszą maturę jako egzamin dla absolwentów szkół średnich, którego zdanie pozwalało na dalsze studia lub pracę w administracji.
Jego mumia, wraz ze szczątkami innych członków rodziny, spoczywa w kościele pw. św. Jadwigi w Walimiu, gdzie grobowiec rodziny von Zedlitz został odkryty w 2014 roku przez przewodnika Łukasza Kazka i grupę badaczy z Wałbrzycha.
Benjamin Bilse (1816–1902)
Akademia Rycerska / ul. Bilsego Niemiecki dyrygent, kompozytor, popularyzator muzyki symfonicznej i wybitny legniczanin
Naukę muzyki rozpoczął w wieku 14 lat pod kierunkiem legnickiego muzyka miejskiego Ernsta Friedricha Scholza, zdobywając umiejętność gry na skrzypcach, harfie, rogu i trąbce. Dzięki pomocy zamożnych legniczan podjął studia w Wiedniu, gdzie grał w orkierce Johanna Straussa. W wieku 26 lat objął posadę dyrektora miejskiej orkiestry w Legnicy i skompletował pełny, doskonale wyszkolony zespół symfoniczny. Koncertował w Legnicy i okolicy, śląskich i czeskich uzdrowiskach, a po otwarciu linii kolejowej Wrocław-Berlin szybko przemieszczał się z muzykami po całej Europie. Przez wiele lat wraz z orkiestrą grywał w Dolinie Szwajcarskiej w Warszawie, wykonując także polskie utwory, i był zaprzyjaźniony ze Stanisławem Moniuszką. Jako kompozytor tańców i utworów orkiestrowych dorównywał sławą największym mistrzom XIX wieku.
W 1882 roku 54 muzyków odeszło z jego zespołu i założyło własną orkiestrę nazwaną Dawna Orkiestra Bilsego, która wkrótce stała się znana na całym świecie jako Filharmonia Berlińska (Berliner Philharmoniker).
Walter Bayer (1883–1946)
Zespół Szkół Elektryczno-Mechanicznych (ul. Skarbka 4) Nauczyciel rysunków, malarz i ilustrator urodzony w Legnicy
Większość życia mieszkał, pracował i tworzył w Legnicy. Studiował we Wrocławiu, Düsseldorfie i Berlinie, a od 1919 roku uczył rysunku w legnickim gimnazjum, a później w liceum (Oberrealschule). W latach trzydziestych pełnił funkcję sekretarza stowarzyszenia Liegnitzer Kunstverein. W swojej twórczości chętnie sięgał po tematy baśniowe, sceny rodzajowe w realiach epoki biedermeieru oraz tematy historyczne, takie jak bitwa pod Legnicą z 1241 roku. Dokumentował też urodę współczesnego mu miasta. Pracował jako ilustrator książek, wydawnictw muzycznych i druków reklamowych, a także projektował plakaty, karty pocztowe oraz rysował karykatury do lokalnej prasy.
Trzon współczesnej ekspozycji jego dzieł stanowi ponad 50 prac z kolekcji rodziny Hinke (spadkobierców artysty), a jego obrazy i grafiki znajdują się m.in. w Muzeum Miedzi w Legnicy czy Archiwum Państwowym we Wrocławiu Oddział w Legnicy.
Fryderyk II Legnicki (1480–1547)
Zamek Piastowski w Legnicy Książę legnicki, mecenas nauki, edukacji i rozwoju kulturalnego miasta
Choć sam nie był naukowcem, odegrał ogromną rolę w rozwoju życia intelektualnego miasta. Rezydował na Zamku Piastowskim w Legnicy, który pod jego rządami stanowił jedno z najważniejszych centrów politycznych i kulturalnych całego regionu. Był gorącym zwolennikiem i wspierającym idee reformacji. Dzięki jego osobistej inicjatywie i zaangażowaniu, XVI-wieczna Legnica stała się miejscem intensywnej, międzynarodowej debaty religijnej oraz intelektualnej. Jego dwór działał jak magnes – przyciągał wybitnych uczonych, teologów i nauczycieli, co stworzyło idealne warunki dla uformowania się prężnego środowiska naukowego w mieście.
To właśnie jego silne wsparcie polityczne i finansowe jako władcy pozwoliło teologowi Kasparowi Schwenckfeldowi na stworzenie lokalnej wspólnoty religijnej oraz sprowadzenie do Legnicy profesjonalnego drukarza, co miało kluczowe znaczenie dla rozpowszechniania nowych idei reformatorskich.
Max Buchholz (1878–1947)
Poczta przy ul. Pocztowej Niemiecki grafik, malarz i nauczyciel tworzący głównie na Śląsku i w Gdańsku
Urodził się w Legnicy, studiował w Akademiach Sztuk Pięknych w Berlinie oraz we Wrocławiu. W 1908 roku został powołany do Miejskiej Szkoły Handlowo-Rzemieślniczej w Legnicy jako starszy nauczyciel rzemiosła artystycznego. Wykonał m.in. dekoracyjne malowidła w ratuszu oraz dwóch kościołach na Śląsku. W latach 1904–1945 tworzył w Gdańsku jako artysta komercyjny dla przemysłu i handlu. Projektował liczne nagrody honorowe, medale, telegramy i dyplomy dla Senatu Wolnego Miasta Gdańska, a także dwa banknoty z czasów inflacji (o nominałach milion oraz 10 000 marek). Po wysiedleniu do Niemiec w 1945 roku zajął się głównie malarstwem w bawarskim mieście Pegnitz.
W 1923 roku jako grafik zaprojektował większość znaczków pocztowych dla Poczty Wolnego Miasta Gdańska, a pionowa tablica jego powojennego grobu w Pegnitz ma u szczytu wyrzeźbiony herb Gdańska oparty na jego własnych, odręcznych rysunkach.
Tadeusz Gumiński (1906–2003)
Muzeum Miedzi w Legnicy / Cmentarz Komunalny (miejsce pochówku) Działacz społeczny, organizator ruchu turystycznego i wybitny popularyzator wiedzy o Legnicy
Po wojennych przeżyciach i uwięzieniu w 1944 roku, w okresie represji stalinowskich otrzymał wyrok śmierci, z którego zwolniono go po amnestii w 1950 roku. W 1959 roku osiadł wraz z rodziną w Legnicy i natychmiast zaangażował się w badanie jej dziejów oraz rozwój turystyki. Publikował liczne artykuły historyczne na łamach „Wiadomości Legnickich”. Był wieloletnim prezesem i współzałożycielem legnickiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk oraz współtwórcą Muzeum Miedzi w 1962 roku. Zorganizował i redagował w latach 1965–1990 ceniony periodyk naukowy „Szkice Legnickie”, a także aktywnie działał w lokalnym oddziale PTTK, współpracując z instytucjami kultury również po przejściu na emeryturę.
Jest autorem pierwszej powojennej monografii Legnicy wydanej w 1977 roku oraz pierwszego przewodnika po mieście. Za swoje ogromne zasługi dla ratowania i popularyzacji historii regionu został w 1993 roku uhonorowany tytułem Honorowego Obywatela Legnicy.
Henryk Karliński (1922–1975)
Legnickie Centrum Kultury / Cmentarz Komunalny (miejsce pochówku) Dyrygent, animator ruchu chóralnego w Polsce, instruktor i czołowa postać powojennego życia kulturalnego Legnicy
Lata szkolne spędził we Francji, w Tuluzie. Po powrocie do Polski pracował jako nauczyciel, a w 1951 roku osiedlił się w Legnicy, gdzie od 1956 roku został instruktorem w Legnickim Domu Kultury. Przez 10 lat kierował cieszącym się ogromnym powodzeniem Teatrem Młodego Widza, a także z sukcesem prowadził zespoły jazzu tradycyjnego. Jego największą pasją była jednak muzyka chóralna, której poświęcił całe swoje zawodowe życie. Posiadał wyjątkowy dar przyciągania do siebie ludzi oraz budzenia w nich autentycznego zainteresowania sztuką.
💡 Warto wiedzieć: Już w 1949 roku założył i prowadził do końca życia istniejący do dziś chór „Madrygał”. Z kolei w 1967 roku zainicjował Ogólnopolski Turniej Chórów „Legnica CANTAT”, który stał się jednym z najwyżej cenionych konkursów chóralnych w całym kraju. Dzisiejsze Legnickie Centrum Kultury nosi jego imię w dowód uznania dla tej kulturotwórczej działalności.
Theodor Blätterbauer (1823–1906)
Galeria Sztuki Rysownik, malarz, profesor oraz ceniony nauczyciel rysunku
Urodził się w Bolesławcu, a sztukę studiował w Akademii w Monachium oraz na Berlińskiej Akademii Budowlanej. W 1854 roku związał się na stałe z Legnicą, podejmując pracę jako nauczyciel rysunku w tutejszej królewskiej Akademii Rycerskiej. Pozostawił po sobie niezwykle bogatą spuściznę rysowniczą i malarską, która z ogromną dokładnością dokumentuje rozwój przestrzenny i architektoniczny XIX-wiecznej Legnicy. Jego prace charakteryzują się mocnymi, pełnymi nastroju motywami architektonicznymi, realistyczną obserwacją natury oraz częstym stosowaniem sztafażu – czyli scen z udziałem ludzi i zwierząt na pierwszym planie pejzażu.
Wyjątkowy talent artysty przyniósł mu wiele zleceń na ilustrowanie prestiżowych książek. Stworzył między innymi rysunki, na podstawie których wykonano aż 152 drzeworyty i 81 stalorytów zdobiących pierwsze wydanie monumentalnego dzieła Franza Schrollera „Schlesien, eine Schilderung des Schlesierlandes”. Za swoje osiągnięcia w 1898 roku pruski minister mianował go profesorem.
Paul Löbe (1875–1967)
ul. Paderewskiego (tablica pamiątkowa) Polityk, redaktor, Prezydent Reichstagu oraz Prezydent Senior niemieckiego Bundestagu
Urodził się w Legnicy jako syn czeladnika stolarskiego. W młodości, w latach 1890–1895, pracował w Legnicy jako zecer w lokalnej drukarni. Później rozwijał karierę dziennikarską i polityczną we Wrocławiu w strukturach partii SPD. W okresie Republiki Weimarskiej pełnił zaszczytną funkcję Prezydenta Reichstagu (w latach 1920–1924 oraz 1924–1932). Po dojściu nazistów do władzy był wielokrotnie aresztowany i więziony – najpierw w 1933 roku w Berlinie, a po wybuchu wojny w więzieniu Gestapo we Wrocławiu oraz w obozie koncentracyjnym Gross-Rosen. Po wojnie powrócił do wielkiej polityki: jako Prezydent Senior otwierał pierwsze posiedzenie nowo powołanego Bundestagu w 1949 roku, w którym zasiadał do 1953 roku. Swoje bogate wspomnienia opisał w książce „Droga była długa”.
W Berlinie, naprzeciwko budynku dawnego Reichstagu, wznosi się jeden z najbardziej rozpoznawalnych współczesnych gmachów stolicy Niemiec – Paul-Löbe-Haus. Ten monumentalny budynek o długości 200 metrów jest oficjalną siedzibą 22 komisji niemieckiego Bundestagu i mieści około 1000 biur.
Julius Rother (1844–1901)
Budynek NOT (ul. Złotoryjska 87) / ul. Wybickiego Przedsiębiorca, właściciel największych zakładów ceramicznych w regionie, działacz społeczny
Urodził się w Namysłowie, a w połowie lat 60. XIX wieku osiedlił się w Legnicy, podejmując pracę w Miejskim Urzędzie Budowlanym. Poślubił córkę lokalnego przedsiębiorcy Gottfrieda Bienwalda, stając się jego wspólnikiem, a po śmierci teścia w 1878 roku – jedynym właścicielem firmy. Pod jego kierownictwem marka „Bienwald & Rother” stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych w regionie, prowadząc eksploatację gliny i produkcję materiałów budowlanych w cegielni Bergziegelei. Wybudował dla siebie okazałą, istniejącą do dziś willę przy dzisiejszej ul. Złotoryjskiej 89 (obecna siedziba Instytutu Metali Nieżelaznych), stojącą tuż obok dawnej willi teścia pod numerem 87 (obecnie budynek NOT). Po jego śmierci interes przejęli synowie Oskar i Hans, a całe zakłady ostatecznie spłonęły w niewyjaśnionych okolicznościach w latach 30. XX wieku.
Cegły i artystyczna ceramika z fabryki Rothera posłużyły do wzniesienia najważniejszych gmachów w Legnicy, m.in. sądu na rogu ulic Złotoryjskiej i Gwarnej, kościoła św. Trójcy, szkoły Hedwigschule (obecnie SP nr 4) oraz pasażu Piotra i Pawła. Sam Rother przewodniczył komitetowi przebudowy kościoła św. Piotra i Pawła (dzisiejszej katedry) i sfinansował z własnej kieszeni projekt oraz podarował cegłę licową o ówczesnej wartości aż 6 tysięcy marek. Pamiątką po dawnej eksploatacji gliny przez jego firmę jest dzisiejszy staw w pobliżu ulicy Wybickiego.
Georg Rudolf Böhmer (1723–1803)
Park Miejski (Palmiarnia) Wybitny niemiecki lekarz, botanik, profesor uniwersytecki oraz entomolog
Urodził się w Legnicy, gdzie spędził dzieciństwo i młodość, zdobywając fundamentalne wykształcenie. Przez większość swojej kariery zawodowej i naukowej był silnie związany z Uniwersytetem w Wittenberdze, na którym przez blisko pół wieku kierował katedrą medycyny i botaniki. Cieszył się ogromnym autorytetem w środowisku medycznym – pełnił zaszczytną funkcję dziekana wydziału lekarskiego oraz rektora uczelni. Opublikował liczne rozprawy z zakresu botaniki i anatomii roślin, a jego monumentalne, pięciotomowe dzieło „Bibliotheca scriptorum historiae naturalis” przez dekady stanowiło podstawowe kompendium wiedzy przyrodniczej w Europie.
W dowód uznania dla jego tytanicznej pracy naukowej i wkładu w klasyfikację flory, szwedzki przyrodnik i twórca nowoczesnej taksonomii Karol Linneusz nazwał na cześć legniczanina cały rodzaj roślin z rodziny pokrzywowatych mianem Boehmeria (bejmeria).
Konrad Christ (1852–1928)
Park Miejski (Teatr Letni / rejon dawnych ogrodów) Malarz, pejzażysta, wybitny pedagog i ilustrator związany z Legnicą
Studiował malarstwo i rysunek w prestiżowej Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie. Po ukończeniu studiów, w 1880 roku, osiedlił się w Legnicy i podjął pracę jako nauczyciel rysunku w tutejszym gimnazjum miejskim, w którym uczył nieprzerwanie przez 37 lat. Był niezwykle płodnym i aktywnym twórcą, który z ogromną pasją uwieczniał na płótnach urok dawnej Legnicy oraz malownicze krajobrazy Karkonoszy. Jego dzieła odznaczały się techniczną precyzją, nastrojowym światłem oraz wielką wrażliwością na detale architektury i przyrody Śląska.
W 1922 roku, z okazji jubileuszu 70. urodzin artysty, Towarzystwo Sztuki w Legnicy (Liegnitzer Kunstverein) zorganizowało w budynku Teatru Letniego monumentalną wystawę retrospektywną, na której zgromadzono aż 114 jego dzieł wypożyczonych z prywatnych kolekcji legniczan.
Gerhard Domagk (1895–1964)
Szpital Wojewódzki w Legnicy / dawny zespół szpitalny (ul. Iwaszkiewicza) Patolog, mikrobiolog, badacz, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny
Choć urodził się w Łagowie, to właśnie z Legnicą związał kluczowe lata swojej młodości – w 1914 roku ukończył tutejsze Gimnazjum Miejskie, skąd wyruszył na studia medyczne i front I wojny światowej. Przełomem w jego karierze naukowej było odkrycie w 1932 roku leczniczych właściwości prontosilu, pierwszego na świecie syntetycznego leku przeciwbakteryjnego z grupy sulfonamidów. Lek ten zrewolucjonizował medycynę, ratując miliony ludzkich serc przed śmiertelnymi dotąd zakażeniami paciorkowcowymi. Za to epokowe odkrycie w 1939 roku Komitet Noblowski przyznał mu Nagrodę Nobla.
Pod naciskiem reżimu Adolfa Hitlera naukowiec został zmuszony przez Gestapo do oficjalnego odrzucenia nagrody. Dyplom oraz złoty medal noblowski z rąk króla Szwecji zdołał odebrać dopiero po wojnie, w 1947 roku, jednak zgodnie z regulaminem utracił bezpowrotnie nagrodę finansową.
Josef Jadassohn (1863–1936)
Szpital Wojewódzki w Legnicy / dawny zespół szpitalny (ul. Iwaszkiewicza) Światowej sławy lekarz dermatolog, profesor uniwersytecki, pionier nowoczesnej alergologii
Urodził się w Legnicy w szanowanej rodzinie aptekarskiej. Po ukończeniu legnickiego gimnazjum studiował medycynę na elitarnych uniwersytetach w Getyndze, Wrocławiu, Heidelbergu i Lipsku. Stał się jednym z twórców nowoczesnej dermatologii europejskiej, kierując klinikami uniwersyteckimi w Bernie oraz we Wrocławiu. Opisał wiele nieznanych wcześniej jednostek chorobowych skóry (które do dziś noszą w medycynie jego nazwisko, jak zespół Jadassohna-Lewandowsky'ego). Wprowadził do praktyki lekarskiej rewolucyjną metodę testów płatkowych, która stała się fundamentem diagnozowania alergii skórnych na całym świecie.
Przez wiele lat pełnił prestiżową funkcję sekretarza generalnego Niemieckiego Towarzystwa Dermatologicznego, a tuż przed śmiercią został powołany do komitetu doradczego ds. zdrowia przy Lidze Narodów w Genewie, co potwierdzało jego pozycję globalnego autorytetu medycznego.
Mapa szlaku turystycznego